Kripto Dili ve Edebiyatı
Blok zinciri, kripto varlıklar ve DeFi ile ilgili en önemli terimlere ve jargona buradan ulaşın.
Blok zincirinde ağ tıkanıklığı, işlem sayısı ağın kapasitesini aştığında meydana gelir. Bu durum, işlemlerin yavaşlamasına ve yüksek işlem ücretlerine neden olur.
Airdrop, bir sosyal medya gönderisi paylaşmak gibi küçük görevler karşılığında kripto cüzdan adreslerine birkaç token veya coin göndermeyi içeren bir tür pazarlama stratejisidir. Genellikle yeni bir kripto varlıklara ilişkin farkındalığı artırmak için yapılır.
Algoritma, bir hesaplama gerçekleştirmek veya verileri işlemek için çeşitli talimatlar kullanır. İstenen sonucu elde etmek için bu talimatların belirli bir sırada tamamlanması gerekir.
Alış ve satış duvarları, piyasada büyük miktarda alış veya satış emri vererek fiyatları manipüle etme girişimini ifade eder. Bu durum genellikle fiyatların kabul edilebilir seviyenin altına düşmesini istemeyen “balinalar” (büyük yatırımcılar) tarafından gerçekleştirilir.
Alış/satış farkı, alıcıların ödemeye razı oldukları fiyat ile satıcıların bir finansal aracı alıp satmayı kabul ettikleri fiyat arasındaki farkı temsil eder.
Alış fiyatı, potansiyel bir alıcının bir varlık veya emtia için ödemek istediği en yüksek fiyattır.
Altın destekli kripto varlıklar, her bir birime önceden tanımlanmış bir miktar atanarak altının fiziksel değerine sabitlenen kripto varlıkları ifade eder.
Anahtar Yönetimi Birlikte Çalışabilirlik Protokolü (KMIP), platformlar ve ağlar arasında veri güvenliğini sağlamak için kullanılan evrensel bir dildir.
Arbitraj, piyasadaki geçici fiyat farklılıklarından kâr elde etmek için aynı varlığın farklı kripto varlık piyasalarında eş zamanlı olarak alınması ve satılmasıdır.
Arz ve talep, tedarikçilerin üretmek istedikleri ürün veya hizmet miktarlarını ve tüketicilerin satın almak istedikleri miktarları ifade eder.
ASIC, geleneksel grafik kartlarına kıyasla üstün madencilik kapasitesine sahip, uygulamaya özgü tümleşik devre anlamına gelir. ASIC’e dirençli niteliklere sahip kripto varlıklar ASIC madenciliği ekipmanlarıyla çıkarılamaz.
Atanmış hisse kanıtı (NPoS), katılımcıların oylamasıyla hangi node'ların yeni blokların doğrulanmasına katılabileceğini belirleyen bir blok zinciri mutabakat algoritmasıdır. Sadece diğer oylayıcılar tarafından aday gösterilen node'lar yeni blokları doğrulayabilir ve bu işlemden ödül kazanabilir.
Atomik takas, farklı blok zincirlerindeki kripto varlıkların otomatik olarak takas edilmesine denir. Bu işlem, merkezî üçüncü taraf işlem platformlarına ihtiyaç duymadan, Hashlenmiş Zaman Kısıtlamalı Sözleşme (HTLC) ile gerçekleştirilir.
"Ay’a çıkmak!" kripto dünyasında kullanılan bir ifadedir. Bu, bir dijital para biriminin fiyatında ve işlem hacminde büyük bir artışı ifade etmek için kullanılır. Ayrıca bir kullanıcının, varlıklarının büyük bir değer kazanmasını istemesi durumunda da bu ifade kullanılır.
Ayı piyasası, piyasada uzun bir süre fiyat düşüşü yaşandığı dönemlerde meydana gelir. Bu düşüş birkaç hafta sürebileceği gibi yıllarca da devam edebilir.
Ayı tuzağı, bir varlığın fiyatında kısa süreli bir düşüş yaratmak amacıyla o varlığın koordineli bir şekilde satılmasıdır.
Kripto balina, son derece büyük miktarda kripto varlığa sahip olan bir kişi veya kuruluştur. Bu kadar büyük miktarda varlığın tek elde toplanması, bunları elinde tutan tek bir kişinin/kuruluşun, yapacağı işlemlerle tüm piyasayı etkileyebileceği anlamına gelir.
Beacon Chain, Ethereum 2.0’ın temelini oluşturan bir blok zinciridir ve Hisse Kanıtı (PoS) protokolünün işleyişini sağlamak için doğrulayıcıların ağa kaydolmasını ve staking sürecini yönetir.
BEP 2, “Binance Chain Evolution Proposal 2”nin kısaltmasıdır. Binance zincirinde kullanılan bu tokenizasyon standardı, kripto varlıkların sistemde birbiriyle daha kolay ve sorunsuz bir şekilde entegre olmasını sağlar.
Birleştirilmiş madencilik, yardımcı iş kanıtı (AuxPoW) mekanizması kullanarak aynı anda iki farklı kripto varlığın madenciliğinin yapılmasıdır. Madencilerin, hash oranını bölmeden aynı hash algoritmasıyla ek coin kazanmalarını sağlar.
Bitcoin ölü kedi sıçraması, Bitcoin fiyatının uzun süreli düşüşten sonra kısa sürede toparlanması anlamına gelir. Ölü kedi sıçramasını genelde belirgin bir düşüş trendi takip eder.
Blok üreticisi, ağ üzerinde bir işlem bloğu oluşturmak, işlemek ve doğrulamak için delege edilmiş hisse kanıtı (DPoS) blok zincirlerinde bulunan merkeziyetsiz bir yapıdır.
Blok zinciri adresi, genellikle belirli bir kullanıcıya özgü alfanumerik karakterlerden oluşan bir tanımlama biçimidir. Blok zinciri adresi, bir blok zinciri ağı üzerinde kripto varlık alıp göndermenin temel yoludur.
Blok Zinciri 3.0, blok zinciri 2.0’dan sonraki blok zinciri geliştirme aşamasıdır. Blok Zinciri 3.0, blok zincirinin genel çapta kullanımını kolaylaştırmak için blok zinciri sektöründeki mevcut sorunları çözmeyi hedefler.
“Boğa piyasası” terimi, kripto fiyatlarının uzun süre yükseldiği ve yatırımcıların iyimser olduğu bir dönemi ifade eder. Boğa piyasasında fiyatlar yükseliş trendindedir ve yatırımcılar potansiyel düşüşlerden dolayı endişe duymaz.
Kripto varlık ETF’si, yatırımcıların varlıklarını anında çeşitlendirmek için satın alabilecekleri bir dizi kripto varlık veya kripto vadeli işlemlerinden oluşan bir fondur.
BUIDL, tıpkı “HODL” gibi teknik bir terimdir. Yatırımcıların, mevcut sistemin gelişmesi için aktif olarak katkı sağladıkları bir kripto yatırım stratejisidir.
Delege edilmiş hisse kanıtı (DPoS), bir kayıt defterinin durumu konusunda anlaşmaya varmak için blok zinciri ağları tarafından kullanılan bir mutabakat algoritması türüdür. Ağ katılımcılarının bir alt kümesi olan "delegelerin" bunu ağ adına yapmasına olanak tanır.
Dogecoin, büyüleyici bir oluşum hikâyesine sahip eşler arası bir altcoindir. 2013 yılında bir şaka olarak başlamış ve o zamandan beri piyasadaki en değerli kripto varlıklardan biri olarak beklentilerin üzerine çıkmıştır.
Dolaşımdaki arz, mevcutta alım-satım için kullanılabilir olan tokenlerin veya kripto varlıkların sayısını ifade eder. Bu, toplam arzın dolaşımda herkese açık olan kısmıdır.
Emir defteri, belirli bir dijital varlık (örneğin kripto varlıklar) için tüm açık emirlerin dijital olarak tutulduğu listedir. Ayrıca kripto varlık hizmet sağlayıcılardaki varlıkların alım-satım işlemlerine dair bilgileri sunar.
Ethereum İyileştirme Teklifi (EIP), Ethereum blok zincirinde protokol, ağ ve sözleşme standartlarını iyileştirmeye yönelik önerileri içeren her türlü belgeyi ifade eder. Herhangi bir topluluk üyesi, yeni özellikler ve süreçler önerebilir.
Fidye yazılımı, kötü amaçlı bir yazılım türüdür. Siber suçlular, bir bilgisayarı veya dosyaları kilitleyip erişimi engelleyerek kurban ödeme yapana kadar fidye talep ederler. Bu ödeme genellikle kripto varlık birimiyle yapılır.
FUD, korku, belirsizlik ve şüphe anlamına gelir. Kripto varlık fiyatlarını aşağı yönlü manipüle etmek amacıyla kullanıcılara korku salmak için kullanılan yaygın bir taktiktir.
Gas limiti, Ethereum blok zincirindeki belirli bir işlem için gas tüketicilerinin ödemeye razı oldukları maksimum miktardır. Daha yüksek gas limiti, daha yüksek işlem ücreti ve daha hızlı işlem anlamına gelir.
Gecikme, bir ağın girdisi ile alınan çıktı arasındaki veri iletimindeki zaman tutarsızlığıdır. Kripto varlık dünyasında gecikme, işlemlerdeki zaman gecikmesi anlamına gelir.
Geliştirici Kanıtı veya kısaca PoD, belirli bir kripto varlık veya kripto projesinin arkasındaki gerçek geliştiricinin kim olduğunu kullanıcılara kanıtlamak için tasarlanmış bir doğrulama sistemidir. Kullanıcıların sahtekârlık içeren işlemlere kurban gitmesini önlemeyi amaçlar.
Gerçekleşmezse İptal Emri (FOK) emri, anında gerçekleşmesi gereken koşullu, kısa ömürlü bir alım-satım türüdür. Aksi takdirde emir iptal edilecektir.
Getiri, bir kişinin belirli bir varlığı elinde bulundurmasından ne kadar kazanç elde ettiğini yüzde cinsinden gösteren bir ölçüttür.
Güven gerektirmeyen sistem, kullanıcıların birbirlerini tanıma veya güvenme ihtiyacı olmaksızın çalışan merkeziyetsiz platformlar anlamına gelir. Blok zinciri teknolojisi, bankalar gibi üçüncü taraf aracılara olan ihtiyacı ortadan kaldırarak güven sağlar.
Gigawei’nin kısaltması olan gwei, Ethereum ağındaki en küçük değer birimini ifade eder. Gwei, 1 ETH’nin milyarda biri kadardır ve genellikle Ethereum blok zinciri ağındaki gas ücretlerini ödemek için kullanılır.
Hak ediş, kripto projesinin geliştirilmesine katkıda bulunanlar için bir süreliğine belirli miktarda tokenin kenara ayrılması sürecidir.
Harcanmamış İşlem Çıktısı (UTXO), daha sonraki bir işlemde girdi olarak kullanılabilecek bir kripto varlık işlemi çıktısıdır. Esasen kripto varlığı kesirli parçalara ayırmanızı sağlar.
Hisse kanıtı veya kısaca PoS, işlemleri gerçekleştirmek ve blok zincirinde yeni bloklar oluşturmak için kullanılan bir mutabakat mekanizmasıdır. PoS mutabakatında madencilerin yerini doğrulayıcılar alır. Bunlar bir sonraki blok için kripto varlıklarını stake eder. Bu blok doğrulanırsa ödül kazanırlar.
Hizmet tokeni, token sahiplerinin ağ üzerinde belirli bir işlevi gerçekleştirmelerine olanak tanıyan, genellikle ilk coin arzı (ICO) çıkarılan bir kripto varlıktır.
HODL, bir yatırımcının varlıklarını satmayı reddetmesi ve özünde piyasadaki mevcut fiyattan bağımsız olarak bunları uzun bir süre “elinde tutması” anlamına gelen bir ifadedir.
İlk Borsa Arzı (IEO), girişimlerin kripto varlık hizmet sağlayıcılar aracılığıyla hizmet tokenlerini satarak ihtiyaç duydukları sermayeyi toplamasını sağlayan bir fonlama etkinliğidir. Bu süreç zamanlama, şeffaflık ve güvenliği garanti altına alır.
İlk Coin Arzı (ICO), kripto varlık projeleri için düzenlenen tek seferlik sermaye toplama etkinliğidir. Şirket, kriptoyu piyasaya sürmek amacıyla kullanıcılar için coin oluşturur veya coin satar.
İlk DEX Arzı (IDO), merkeziyetsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılarda gerçekleşen bir token satışıdır.
"İlk Halka Arz" (IPO), özel bir şirketin kripto varlıklarını halka satışa sunmasını ifade eder.
İlk Oyun Arzı (IGO), GameFi projelerine ait NFT’leri önceden satın alma imkânı sağlar. Bu tokenleri erkenden satın almak, yatırımcılara oyuna katılım garantisi sunar.
İş kanıtı; ağları güvence altına almak, işlemleri gerçekleştirmek ve blok zincirine yeni bloklar eklemek için bilgisayar gücünü kullanan bir sistemdir. Kripto dünyasındaki en popüler mutabakat mekanizmasıdır ve en belirgin şekilde Bitcoin tarafından kullanılır.
İşlem kimliği (TXID), blok zinciri işlemini tanımlayan benzersiz bir alfanümerik karakter dizisidir. Doğrulanan her kripto varlık işlemi bir TXID alır. Böylece işlemlerde şeffaflık, doğruluk ve güvenlik sağlanır.
Kapasite kanıtı (PoC), bir blok zincirindeki node’ların (düğüm) kripto madenciliği yapmak için sabit disklerindeki boş alanı kullanmalarına olanak tanıyan, enerji verimliliğine sahip bir mutabakat mekanizmasıdır.
Kara paranın aklanmasının önlenmesi (AML), suçluların yasa dışı fonları kripto varlıklarla taşımasını önleyen yöntemlere denir.
Bu terim, geliştiricilerin diğer çözümleri ve katmanları üzerine inşa ettiği ana blok zinciri mimarisini tanımlamak için kullanılır. Ethereum, üzerinde birçok uygulamanın inşa edildiği bir Katman 1 blok zinciri örneğidir.
Katman 2 blok zinciri, altyapı sağlayarak Bitcoin veya Ethereum gibi başka bir blok zinciriyle birlikte çalışır ve yüksek işlem hacmi gerektiren sistemleri destekler.
DYOR, kullanıcılara kendi yatırım kararlarının sorumluluğunu almalarını hatırlatmak için genellikle çevrim içi kripto yatırım fikirlerinde kullanılan bir sorumluluk reddi olan “Kendi Araştırmanı Kendin Yap” (Do Your Own Research) teriminin kısaltmasıdır.
“Konsorsiyum blok zinciri” terimi, her biri mevcut iş akışlarını, şeffaflığı ve hesap verebilirliği iyileştirmek için bilgi paylaşmak üzere bir araya gelmiş tek tek kurumlara ait olan bir grup özel blok zincirini ifade eder.
Kopyalama Kanıtı (PoRep), dağıtık sistemlerin herhangi bir node’a (düğüm) güvenmeden bir blok zincirinin durumu üzerinde anlaşmaya varmalarına olanak tanıyan bir iş kanıtı (PoW) uzantısıdır.
Blok zinciri köprüleri terimi, kripto varlıkların veya bilgilerin bir blok zincirinden diğerine aktarılmasını sağlayan kanalları ifade eder. Bu kanallar, birlikte çalışabilirlik sayesinde hedef blok zincirine uyumlu hâle getirilir.
Kurtarma cümlesi, kripto varlık fonlarına erişimi sağlamak için kullanılan, cüzdan tarafından rastgele oluşturulan 12 veya 24 kelimelik bir dizidir.
Likit Hisse Kanıtı (LPoS), Hisse Kanıtı (PoS) ve Yetkilendirilmiş Hisse Kanıtı (DPoS) algoritmalarına göre daha gelişmiş bir mutabakat algoritmasıdır.
Likidite havuzu, merkeziyetsiz işlemlerde likidite sağlamak amacıyla DeFi platformunda akıllı bir sözleşmeye kilitlenmiş kripto varlıkların bir araya geldiği bir sistemdir.
Limit emri, kripto varlık alım-satım işlemlerinde dijital varlıklarınızı satarken veya alırken minimum ve maksimum fiyat aralığını belirlemenizi sağlayan bir işlevdir.
Mainnet, kendine ait bir ağa, teknolojiye ve protokole sahip bağımsız bir blok zinciridir. Mainnet, herkese açık kripto varlıklara veya tokenlere sahip bir blok zinciri projesinin nihai ürünü niteliğindedir.
Melek yatırımcılar, genellikle yüksek tutarda net varlığı olan ve girişimin belirli bir yüzdesine sahip olmak karşılığında girişimcilere veya startup’lara fon sağlayan kişilerdir.
Bir merkezî kripto varlık hizmet sağlayıcı (CEX), özel olarak merkezî bir kuruluş tarafından yönetilen üçüncü taraf platformdur. Alıcılar ve satıcılar arasındaki kripto varlık işlemlerini kolaylaştırır.
Merkeziyetsiz Finans yani DeFi, finansal yapıların tek bir kuruluşun, devletin veya üçüncü tarafın kontrolünde olmaması gerektiği fikrine dayanan bir harekettir.
Merkeziyetsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılar yani DEX’ler, kripto varlıkların eşler arası işlemlerinin aracılara ihtiyaç duymadan gerçekleşmesini sağlayan platformlardır.
Merkeziyetsiz otonom organizasyonlar (DAO’lar), uyumlu bireylerden oluşan demokratik, yerel internet gruplarıdır. DAO’lar, düz hiyerarşi ve şeffaflık ilkelerine göre çalışır ve ortak bir gündemi başarmak için bir araya gelir.
Mutabakat protokolü olarak da bilinen mutabakat mekanizması, dağıtık bir bilgisayar sisteminin birlikte çalışmasını ve güvende kalmasını sağlar. Pek çok farklı mutabakat mekanizması türü vardır ancak en yaygın olanları iş kanıtı (PoW) ve hisse kanıtıdır (PoS).
Müşterini Tanı (KYC), bir kişi veya şirketle işlem yapmadan önce kimlik doğrulaması yapmayı zorunlu kılan bir süreçtir. Kuruluşlar ya da yetkili kurumlar, bu süreçte müşterilerinden resmî kimlik belgeleri talep eder.
Blok zinciri ağının nasıl çalıştığıyla ilgili ayrıntıları merak ediyor musunuz? Bu hafta “O” harfiyle başlayan üç terimi keşfediyoruz.
Otomatik piyasa yapıcı (AMM), merkeziyetsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılarda likidite sağlayıcılar tarafından fonlanan kripto likidite havuzlarıyla otomatik alım-satım işlemlerini kolaylaştıran bir sistemdir.
Shard chain, Ethereum ana blok zincirinin alt zinciridir. Ağ tıkanıklığını hafifletmek ve saniye başına işlem sayısını (TPS) artırmak için tasarlanmıştır.
Belirli bir kripto varlığın piyasa değeri, dolaşımdaki coinlerin toplam değerini ifade eder. Bu değer, ilgili kripto varlığın mevcut piyasa değerini gösterir ve popülerliğini yansıtır.
Kripto işlemlerinde piyasa emri, kullanıcılara dijital varlıkları anlık piyasa fiyatı üzerinden alıp satma imkânı tanır.
Relay Chain, Polkadot ağı için ana zincir görevi görür. Polkadot, birlikte çalışabilirlik ve güvenlik sağlayan heterojen bir çoklu zincir ağı olarak kabul edilir.
Rezerv kanıtı (PoR), bir kripto varlık hizmet sağlayıcının yeterli rezervlere sahip olduğunu doğrulamak için Merkle ağacı olarak bilinen matematiksel bir veri yapısı kullanılarak yapılan ve üçüncü bir tarafça yürütülen bağımsız bir denetimdir.
Saniye başına işlem (TPS), belirli bir blok zincirinin saniyede gerçekleştirebileceği işlem sayısını ifade eder. Daha yüksek hız, merkeziyetsizlikten ödün verilse de işlemlerin daha hızlı şekilde gerçekleşmesi anlamına gelir.
Blok zinciri ağlarındaki sansür direnci, harici tarafların ağdaki işlemlerde değişiklik yapmasını önler. Kripto ortamında şeffaflığı ve merkeziyetsizliği teşvik etmek için tasarlanmıştır.
Sarmalanmış Ether (WETH), Ether’in değerine sabitlenmiş ERC20 ile uyumlu bir tokendir. Yani kullanıcılar, değeri etkilemenden istedikleri zaman orijinal coini geri alabilirler.
Satış fiyatı, bir yatırımcının bir varlığı, menkul kıymeti veya kripto varlıkyı satmak istediği en düşük fiyattır.
Sert çatallanma, bir kripto varlığın kodunda yapılan ve belirli bir blok zincirini iki ayrı protokole bölen bir değişikliktir.
Sıfır bilgi kanıtı, söz konusu verilerin fiili olarak açıklanmasını sınırlandıran bir veri doğrulama yöntemi sunar.
Sıfır bilgi rollup’ları, Ethereum transferlerinde sıkça kullanılan bir akıllı sözleşme türüdür. Bunlar, bir bloğu hızlı ve ucuz bir şekilde doğrulamanızı sağladığı için popülerdir.
Temel analiz, belirli bir kripto varlığın asli değerini belirleme ve gelecekteki fiyatını etkileyen iç ve dış finansal ve ekonomik faktörleri değerlendirme yöntemidir.
Tüm zamanların en düşük seviyesi olan ATL, anormal derecede düşük bir fiyat noktasını ifade eder. Bir kripto para, fiyatı daha önce hiç olmadığı kadar düşük bir seviyeye indiğinde tüm zamanların en düşük seviyesini yaşar.
Tüm zamanların en yüksek seviyesi (ATH), bir kripto varlığın ilk lansmanından bu yana ulaştığı en yüksek fiyatı ifade eder.
Turing-complete (Turing bütünlüğü) bir bilgisayarın, yeterli zaman ve bellek sağlandığında bir Turing makinesinin çözebileceği her türlü problemi çözebilme yeteneğine sahip olduğunu ifade eden bir terimdir. Turing bütünlüğünü anlamak için öncelikle Turing makinesinin ne olduğunu bilmek gerekir.
Yakım Kanıtı (PoB), madencileri blok ödüllerini almak için ödüllerinin bir kısmını yakmaya teşvik eden bir iş kanıtı (PoW) algoritması türüdür.
Kripto varlıklarda yarılanma, yeni token veya coin üretiminin yarı yarıya azaltılması anlamına gelir. Bu durum genellikle dijital varlığı dengelemek için belirli bir süre sonra gerçekleştirilir.
Yetki kanıtı, kimliği teminat olarak kullanıp hızlı işlem yapmayı sağlayan bir mutabakat mekanizmasıdır. Genellikle PoA olarak adlandırılan bu sistem, blok üretmek için tanınmış sağlayıcılardan yararlanır. Blok zinciri ağının Bizans hata toleransı (BFT) algoritmasını kullanarak işlemleri daha hızlı gerçekleştirmesini sağlar.
Yumuşak çatallanma, bir blok zincirinin yazılım protokolünde yapılan ve eski node’larla (düğüm) geriye dönük uyumlu olan bir değişikliktir.
Bugüne kadar pek çok sözlük teriminin üzerinden geçtik. Bu haftaki A’dan Z’ye Kripto Terminolojisi serisinde, “Z” ve “S” harflerine ait iki terimi inceleyeceğiz.
Zincir bölünmesi, bir coinin kripto varlık kodunun, orijinal blok zincirinden bağımsız yeni kripto varlıklar oluşturmak için ayrıldığı bir kripto varlık çatalı anlamına gelir.