Yapay Zekâ Özeti
Daha Fazlasını Görün
Makalenin içeriğini hızlıca kavrayın ve piyasa algısını sadece 30 saniyede ölçün!
Basitçe söylemek gerekirse sıfır bilgili rollup’ları (yani ZK-rollup’ları) bir tür ölçeklenebilirlik çözümüdür. Birden fazla transfer kanıtını, birden fazla blok zinciri seviyesinde anında doğrulanabilen tek bir işlemde birleştirirler. Sıfır bilgi rollup’ları hâlâ oldukça yeni bir kavram olsa da StarkNet ve zkSync gibi platformlarda hâlihazırda bulunabilirler.
Sıfır bilgi rollup’ı, bir blok zincirinin birden fazla seviyesiyle etkileşime girer. ZK-rollup’larının büyük çoğunluğu Ethereum’da çalışır. Dolayısıyla bunu örnek olarak kullanacağız. Ana Ethereum zincirinin avantajları vardır ancak genellikle yüksek işlem ücretlerine ve düşük hıza da sahiptir. Ethereum Katman 2 blok zincirleri, ana zincirin güvenliğini kullanırken daha fazla hız ve uygun fiyat sunar.
ZK-rollup’ları, her iki katmanda da iş gören bir işlem oluşturmanıza olanak tanır. Herhangi bir ZK- rollup’ı, tek bir pakette birden fazla sıfır bilgi kanıtı içeren bir işlemdir. Bu işlem, durumunu blok zincirinin hem Katman 2’sinde hem de Katman 1’inde koruyabilen bir akıllı sözleşmedir. Fazla ayrıntıya boğulmadan; bu, temelde ZK-rollup’ın birden fazla yerde birden fazla işlem için bilgi doğruladığı anlamına gelir. Böylece zaman ve maliyet tasarrufu sağlar.
Sıfır bilgi rollup’ının nasıl çalıştığını anlamak için öncelikle sıfır bilgi kanıtı kavramını incelememiz gerekiyor. Sıfır bilgi kanıtı, belirli bilgilere sahip olduğunuzu, bu bilgileri fiilen açıklamadan kanıtlamanızı sağlayan kriptografik bir işleyiştir.
Örneğin, bir hesabın parolasını bildiğinizi, parolayı fiilen sıralamak yerine hesaba giriş yaptığınızı göstererek kanıtlayabilirsiniz. Kripto söz konusu olduğunda sıfır bilgi kanıtı, işlemler için gerekli belgeleri sağlar. Kullanıcılar, gerekli tüm verilere ve yetkilere sahip olduklarını, bu bilgileri diğer görüntüleyicilere gerçekten vermeden gösterebilirler.
Sıfır bilgi rollup sürecinin bir diğer önemli parçası da blok zincirlerinin yanlış verilerin saklanmasını önlemesini sağlayan bir tür matematiksel yapı olan Merkle ağacıdır. ZK-rollup’larının akıllı sözleşmelerinde iki Merkle ağacı vardır. Ağaçlardan biri hesap verilerini saklarken diğeri bakiyeleri saklar. Bu sayede rollup, esasen gerekli tüm bilgileri Katman 1’de saklarken ekstra yedekleme bilgilerini Katman 2’de saklayabilir. Bu, blok zincirinin ele alması gereken işlem gücü miktarını azaltır çünkü ana katmanın yalnızca birkaç temel bilgiyi yönetmesi gerekir.
Esasen bir sıfır bilgi rollup’ı gönderdiğinizde, birden fazla Katman 2 kanıtını tek bir işlemde bir araya getirirsiniz ve bu da daha sonra ana blok zincirinde yayımlanır. Ana zincirin birden fazla tekil işlem çıkarmak zorunda kalması yerine yalnızca tek bir geçerlilik kanıtıyla işlem yapması yeterli olur. Katman 1’deki tek rollup’ı doğrulamak, Katman 2’deki tüm farklı işlemleri eş zamanlı olarak doğrulamanıza olanak tanır. Bu rollup, ana zincirde yalnızca az miktarda bilgiyi yöneterek çalışır ve ikinci katmandaki doğrulama bilgilerine erişim sağlamaya devam eder.
ZK-rollup’ın optimistic rollup’lardan biraz farklı olduğunu aklınızda bulundurun. Optimistic rollup’lar, ölçeklenebilir ve kullanışlı bir diğer işlem türüdür. Bu nedenle, genellikle sıfır bilgi rollup’larıyla karıştırılırlar. Ancak bilgi işlem açısından bakıldığında, bunların işlem süreci biraz farklıdır. Optimistic rollup’lar, Katman 2’de işlenen ve ana zincirde yayımlanan işlem paketleridir.
Ancak yayımlanmadan önce fiilen kanıtlanmamışlardır. Adından da anlaşılacağı üzere optimistic rollup’ların, yanlış oldukları kanıtlanmadığı sürece, iyimser bir şekilde geçerli oldukları varsayılır. Bu rollup, kullanıcıların olası geçersiz işlemlere itiraz edebilecekleri bir itiraz dönemine sahiptir. İtiraz dönemi sona erene kadar işlemler ana zincirde belgelenmez.
Optimistic rollup’ların bazı kullanım alanları vardır ancak kesin kanıtlarının olmaması, sıfır bilgi rollup’ları kadar güvenli olmadıkları anlamına gelir. Bir ZK-rollup’ı, optimistic rollup’tan daha hızlı olabilir. Optimistic rollup’ı kullanırken itiraz döneminin geçmesini beklemeniz gerekir.
Sıfır bilgi paketlerinin birçok avantajı olduğundan bu paketler oldukça popülerleşmektedir.
ZK-rollup’ın en büyük avantajlarından biri daha hızlı olmasıdır. Tüm işlemler ilk olarak, ana zincirden daha hızlı olan Katman 2’de tamamlanır. Bu işlemler kanıtlarla desteklendiğinden, anında doğrulanırlar (ana zincire ulaşır ulaşmaz). Bu hız, kullanıcılar için daha elverişlidir ve Katman 2 ölçeklendirmesini çok daha erişilebilir hâle getirir. Özellikle çok sayıda işlem yaparken ZK-rollup’ı, en hızlı seçeneklerinizden biridir.
Diğer bazı paketleme sistemlerinin aksine sıfır bilgi, oldukça güvenlidir. İşlemler sıfır bilgi kanıtlarıyla onaylandığından, bilgiler birden fazla aşamada doğrulanır. Bu da işlemlerin ekonomik saldırılara açık olmasını önlemeye yardımcı olur.
Transfer durumunuzu kurtarmak için ihtiyacınız olan verilerin tümü ana blok zincirinde saklanır, böylece üst seviyede merkeziyetsizliğe erişmiş olursunuz. Özellikle Ethereum gibi bir blok zinciriyle çalışırken, işleminizin merkeziyetsiz olduğundan emin olabilirsiniz. Bu da işleminizi tamamlarken daha fazla güvenlik sağlar.
Bir blok zincirinin Katman 2’sinde işlem yapmanın hızı ve basitliği, kullanıcılar için önemli tasarruflar sağlar. Bu durum özellikle yoğun zamanlarda işlem ücretlerini artıran Ethereum ve diğer blok zincirlerinde çalışırken geçerlidir. Bir sıfır bilgi rollup’ı, tek bir ücretle birden fazla işlemi gerçekleştirmenize olanak tanır. Bu nedenle, büyük veri yığınlarıyla çalışırken tasarruf edebilirsiniz.
ZK-rollup’ları her durumda işe yaramaz. Bazı durumlarda rollup’ların kullanılmasıyla ilgili bazı potansiyel sorunlar vardır.
Bazı rollup türleri Ethereum sanal makinesi (EVM) desteğine sahip değildir. Bu durum bazı blok zinciri türleri için bir sorun olmayabilir ancak kimilerinde sorunlara neden olabilir. ZK-rollup’larını kullanmaya karar vermeden önce blok zincirinizi yakından incelemeye zaman ayırmanız gerekir.
Bazı kişilerin optimistic rollup’ları (kanıtlanmamış) kullanmalarının temel nedeni, işleyişlerinin daha düşük bilgi işlem gerekliliklerine sahip olmasıdır. ZK-rollup’ları daha güvenlidir ancak sıfır bilgi kanıtı oluşturmak, bilgi işlem maliyeti getirir. Pek fazla on-chain etkinliği bulunmayan bir uygulama için o kadar fazladan çaba buna değmeyebilir.
Sıfır bilgi rollup’ı oluşturma işlemi, operatörün akıllı sözleşme üzerinde bir miktar etkiye sahip olmasını sağlar. Bunlar, bazı kullanıcılar için potansiyel sorunlara neden olabilecek şekilde işlemlerin sırasını değiştirebilirler. Bu nedenle, her türlü sıfır bilgi rollup’ı ile çalışırken yalnızca güvenilir sağlayıcılardan yararlanmak çok önemlidir.
Rollup’ların birçok blok zinciri için uygulamaları olsa da sıfır bilgi rollup’larının çoğunluğu Ethereum ile çalışırken kullanılır. ZK-rollup’larının Ethereum için bazı özel uygulamaları vardır. Ethereum’un esnekliği popülerdir ancak ağı sıkışık, yavaş ve pahalı hâle gelebilir. ZK-rollup’ları projeleri genişletmeyi kolaylaştırır. Kullanıcıların Ethereum ağının avantajlarına erişmelerine izin verirken daha fazla ölçeklenebilirliğe de olanak tanırlar.
ZK-rollup’larını Ethereum’a uygulamaya odaklanan çeşitli projeler vardır. Bunların en büyüklerinden biri Polygon Hermez’dir (Polygon’un zkEVM’si). Bu açık kaynaklı proje, rollup sağlayıcı teknolojisine 1 milyar $ yatırım yaptı. Diğer popüler uygulamalar arasında dYdX, Loopring ve zkSync bulunmaktadır. Bu projelerin tümü, Ethereum tabanlı projelere daha fazla işlev ve hız eklemek için merkeziyetsiz uygulamalarınıza (dApp’ler) entegre edilebilir.
Sonuç olarak sıfır bilgi rollup’ları, Ethereum ve daha fazlası için birçok heyecan verici uygulamaya sahiptir. İşlemleri daha hızlı yapabilmeleri, blok zincirlerindeki bazı ölçeklenebilirlik sorunlarını çözmeye yardımcı olur. Hâlâ çok iyi bilinmiyor olsalar da gelecekte bunları daha fazla görmeniz olasıdır.
Sorumluluk Reddi: Yukarıdaki içerik yalnızca bilgi verme amaçlıdır. Bybit TR tarafından yayınlanan içerikler hiçbir surette herhangi bir kripto varlığa yatırım yapmaya teşvik etmek veya yatırım tavsiyesi olarak yorumlanamaz. Bybit TR’nin internet sitesi veya uygulamasında yayınlanan içeriklerde herhangi bir ürün veya hizmete ilişkin bilgi verilmesi, o ürün veya hizmetin satın alınmasına yönelik yönlendirme olarak değerlendirilemez. Bahsedilen ürün ve hizmetleri kullanmayı planlayan kullanıcıların, yatırım yapmadan önce profesyonel tavsiye almaları ve muhtemel riskleri değerlendirerek ürün ve hizmetleri kullanıp kullanmayacaklarına karar vermeleri önerilir. Bybit TR’nin yurt dışında yerleşik kripto varlık hizmet sağlayıcılarına ilişkin haber niteliğinde bilgi verme amacıyla oluşturduğu içerikler, hiçbir şekilde bu platformlara yönelik yönlendirme sayılamaz ve söz konusu platformların ürün ve hizmetlerinin pazarlandığı anlamına gelmez. Bu içerik, farklı dillere çevrilecektir. Herhangi bir çeviri hatası olması durumunda İngilizce metin geçerli olacaktır.