DeFi ve CeFi: Kripto Dünyasında Merkeziyetsiz ve Merkezî Finans Arasındaki Farklar

Bitcoin, blok zinciri teknolojisi ve dijital varlıklar etrafında yepyeni bir sektörün oluşmasına öncülük etti. Bazı kripto yorumcuları, geleneksel finans sisteminin zaman içinde merkeziyetsiz çözümlerle kademeli olarak değişeceğine inanıyor. Bu konuda kesin konuşmak için erken olsa da kripto dünyasında DeFi ile CeFi arasındaki rekabetin devam ettiğini söylemek mümkün. Bu makalemizde, DeFi ile CeFi arasındaki temel farkları inceleyeceğiz.

DeFi ile CeFi arasındaki temel fark şudur: DeFi’de işlemler topluluklar tarafından, CeFi’de ise şirketler tarafından kontrol edilir. CeFi’de tüm süreçler şirketler veya kurumlar tarafından merkezî olarak yönetilir. Bu nedenle iki sistemin işleyiş yapıları birbirinden oldukça farklıdır.  

Kripto Sektöründe DeFi Ne Demek? 

Farklara geçmeden önce, DeFi ve CeFi kavramlarının ne anlama geldiğine kısaca bakalım. CeFi, Bitcoin’in yaygınlaşmasında öncü olsa da bu yıl DeFi çok daha öne çıktı. Bu yüzden önce DeFi kavramını inceleyelim.

DeFi’nin tanımı kısaca şöyle: Blok zinciri altyapısıyla çalışan ve açık kaynaklı yazılımlar aracılığıyla geleneksel finans kapsamında sunulanlar dâhil olmak üzere finansal ürünleri ve hizmetleri herkes için erişilebilir kılan bir sistem. DeFi’de stake, borç verme, alım-satım, ödeme, sigorta, varlık yönetimi gibi birçok geleneksel finans hizmeti merkeziyetsiz şekilde sunulur. Bu sistemin asıl amacı, geleneksel bankacılık yapısını merkezsiz, açık yapılarla değiştirmektir. Böylece kontrol, bankalara veya devletlere değil, doğrudan kullanıcıların eline geçer.

DeFi alanında şu sıralar 2017’deki İlk Coin Arzı (ICO) çılgınlığına benzeyen güçlü bir yükseliş yaşanıyor. Oluşan yeni ekosistemlerin çoğu ise finansal uygulamalar ve hizmetler üzerine kuruluyor. Merkeziyetsiz uygulamalar (dApp’ler), güvenli ve izin gerektirmeyen ağlarda çalışma özellikleriyle ön planda. Bu uygulamalarda hizmetleri yöneten merkezî bir otorite yok.

DeFi Projeleri

Günümüzde çoğu DeFi projesi, akıllı sözleşme gibi akıllı özelliklere sahip açık bir ağ sunan herkese açık blok zinciri Ethereum ağı üzerinde çalışır. Akıllı sözleşme özelliği, dApp’lerin hayata geçirilmesinde büyük rol oynamaktadır. Önceden belirlenmiş şartlar sağlandığında otomatik olarak devreye giren ve çalışan blok zinciri koduna akıllı sözleşme diyebiliriz. Bu sayede işlemler bankalar veya düzenleyiciler gibi aracı kurumlara gerek kalmadan, iki veya daha fazla taraf arasındaki satışlar, para transferleri ve diğer sözleşmeler doğrudan gerçekleştirilebilir.



Kriptoda Sektöründe CeFi Ne Demek?

İngilizcede Centralized Finance (Merkezî Finans) olan adından da anlaşılacağı üzere, CeFi’de kullanıcılar fonlarını tutan ve çeşitli hizmetler sağlayan merkezî şirketlere ve kuruluşlara güvenirler. Günümüzde CeFi çözümleri çoğunlukla kripto alım-satım işlemlerine yöneliktir ancak bu alanda farklı hizmetler de giderek popüler hâle gelmektedir.

Bununla birlikte, CeFi hizmet sağlayıcıları genellikle Müşterini Tanı (KYC) ve Kara Paranın Aklanmasının Önlenmesi (AML) gibi yasal uygulamaları yerine getirmek zorunda olan kurumlardır. Diğer bir deyişle, kullanıcıların kimlik bilgilerini paylaşması ve fonların suç faaliyetleri içermeyen kaynaklardan elde edildiğinin doğrulanması gerekir.

Birçok CeFi hizmeti, kullanıcıların özel anahtarlarını saklayan, custodial cüzdanlar kullanarak faaliyet gösterir. Bu hizmeti sunan Custodian şirketler, kullanıcıların kripto fonlarını güvenli şekilde saklamak ve yönetmek için ne gerekiyorsa yaparlar.

Coinbase, Binance veya Bybit TR gibi kripto varlık hizmet sağlayıcılarda işlem yaptığınızda CeFi sistemini kullanmış olursunuz. Bu platformlar, gerekli özellikleri sunarak ve herkesin kurallara uymasını sağlayarak alıcıları ve satıcıları eşleştirmekten sorumlu olan merkezî şirketler tarafından yönetilir. Her ticari yapıda olduğu gibi, işlem ücretlerinden elde edilen gelir şirket paydaşları arasında bölüşülür.

CeFi çatısı altında sadece alım-satım hizmeti değil, pek çok türde finansal hizmet sunulur.

Binance gibi büyük platformlar, tüm bu kripto hizmetlerini tek bir hesap kapsamında sunarak kullanıcıya kolaylık sağlar. Kullanıcıların büyük çoğunluğu, bu hizmetleri sunan kurumlar güvenilir oldukları müddetçe verilerini onlarla paylaşmayı ve fonlarını bu kurumlara emanet etmeyi sorun etmezler. Ancak en güvenilir platformlarda bile zaman zaman siber saldırılar veya kullanıcılara ait fonların ele geçirildiği hırsızlık olayları yaşanabilir. CeFi kullanıcılarının bu riski göz önünde bulundurmaları gerekir.

CeFi alanında alım-satım işlemleri haricinde hizmetler sunan diğer şirketler arasında Cred, BitGo, Crypto.com ve Nexo gibi şirketleri sayabiliriz.

DeFi ve CeFi: Ortak Yönler

DeFi ve CeFi, benzer finansal hizmetleri sundukları için bazı ortak yönlere sahiptir. Son kullanıcı açısından kripto hizmetinin DeFi mi yoksa CeFi mi olduğu çoğu zaman fark edilmez. Bugün CeFi ve DeFi platformları spot alım-satım, ödeme ve sabit coin çıkarma gibi benzer türde finansal hizmetler sunabilir.

Özellikle alım-satım işlemlerine odaklanacak olursak, CeFi ve DeFi platformları, yeni kullanıcılar için oldukça basit ve sezgisel arayüzler sunmaktadır.

Çoğu zaman aynı ekipler veya şirketler hem CeFi hem de DeFi projelerinin geliştirilmesinde rol alır. Sonuçta her iki yaklaşım da blok zinciri teknolojisi ve dijital para birimlerinin yaygınlaşmasını desteklemektedir.

DeFi ve CeFi: Farklılıklar

Her iki yaklaşım da merkeziyetsiz dağıtık defter teknolojilerin (DLT’ler) benimsenmesini artırmayı hedefliyor olsa da DeFi ile CeFi’yi birbirinden ayıran önemli farklar vardır. İşte farklılık gösteren temel özellikler:

Kontrol Edilebilirlik

Daha önce de belirttiğimiz gibi CeFi sistemleri, işletmenin operasyonlarının tümünü yürüten tek bir şirket ya da şirket grubunun tam kontrolü altındadır. Öte yandan, DeFi projelerinin çoğunu ise farklı kişilerden ve kuruluşlardan oluşan ekipler geliştirir. Söz konusu platformlar, farklı mekanizmalar aracılığıyla toplulukları tarafından yönetilir. Konu merkeziyetsizlik olduğunda DeFi projeleri Bitcoin’i veya herkese açık blok zinciri yapılarını taklit eder. Ancak kullandıkları mutabakat algoritmaları durumdan duruma değişebilir.

Bazı DeFi projeleri kullanıcılara, sahip olanların karar alma süreçlerine katılabilecekleri yönetişim tokenlerini sunar. Buna örnek olarak, 2020 yazında gündeme oturan yönetişim tokeni Compound’u (COMP) gösterebiliriz.

Özellikler 

CeFi ve DeFi hizmetleri, her grup için benzersiz olan çok çeşitli özellikler sunar. Örneğin birçok CeFi platformu fon saklama seçenekleri sunar ve özel müşteri destek ekiplerine sahiptir. DeFi’de böyle özellikler genellikle pek görülmez.

Diğer yandan, DeFi platformlarında alım-satım işlemleri doğrudan blok zinciri üzerinde yapılır. Yani herhangi bir merkezî otorite sürece dâhil olmaz. Bu sistemin çalışması; otomatik piyasa yapıcılığı (AMM), likidite havuzları, token bazlı getiri toplama (yield farming) ve custodial olmayan takas işlemleri yapma gibi birçok önemli özellik sayesinde mümkün olur. DeFi platformlarında genellikle kimlik doğrulaması (KYC) gerekmez. Kullanıcıların fonları işlem gerçekleşene dek kendi cüzdanlarında tutulur. Blok zinciri tabanlı olarak çalışan bu tür platformlar ise merkeziyetsiz kripto varlık hizmet sağlayıcıları (DEX) olarak adlandırılır.

Binance gibi bazı platformlar hem merkezî hem de merkeziyetsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılığı hizmeti verir. DEX’lerde işlem yapmak için hesap açmak veya kimlik doğrulaması sürecini tamamlamak gerekmez.

DeFi’nin muhteşem özelliklerinden biri de geleneksel varlıkların dijitalleştirilmesidir (tokenizasyon). Yani blok zinciri emtia, şirket hissesi, döviz çiftleri veya endeksler gibi varlıkların dijital birimlerini oluşturmak için kullanılabilir.

Regülasyon

Kripto varlık hizmet sağlayıcılarının itibari para dönüşümüne olanak tanıdığı ilk zamanlar Bitcoin ve blok zinciri kavramları yeterince anlaşılmadığı için herhangi bir yasal düzenleme yapılmamıştı. Günümüzde ise birçok ülke kripto işlemlerini doğrudan ya da dolaylı yollarla yasal çerçevelerle düzenlemeye çalışıyor. Bu durum, birçok CeFi platformunun neden KYC doğrulamasını gerekli kıldığını açıklayan sebeplerden biri. Örneğin Coinbase, ABD'de SEC’e kayıtlıdır. Diğer büyük platformlar ise regülasyon avantajı için merkezlerini Malta ya da Estonya gibi regülasyonlar açısından daha esnek bölgelere taşıyor. Öte yandan Avrupa Komisyonu da kripto varlıklar için kapsamlı bir yasal düzenleme hazırlığı yapıyor. Kısacası CeFi hizmetleriyle ilişkili birçok yargı alanı söz konusu.

DeFi ise merkeziyetsiz yapısı nedeniyle hâlâ düzenleyici çerçevelerin dışında. Ancak BCG Platinion ve Crypto.com tarafından hazırlanan bir raporda, DeFi’deki hızlı büyümenin kara para aklamaya zemin hazırladığı gerekçesiyle düzenleyici kurumların yakında harekete geçeceği öngörülüyor.

İşlem Ücretleri 

Merkezî kripto varlık hizmet sağlayıcılar platformun çalışmasını sağlamak, personel maaşlarını ödemek, ürünlerini geliştirmek ve benzeri işler için genellikle daha yüksek işlem ücretleri alır. DEX platformlarında ise alım-satım işlemleri daha ucuzdur çünkü saklama hizmetleri sunmazlar ve yönetişim sürecinde yer alan bir ekipleri yoktur.

DEX’lerde işlem ücretlerinden elde edilen gelir genellikle tokenlerini stake eden etmeyi tercih eden token sahipleri ile likidite sağlayıcılar arasında paylaşılır. İşlem ücreti gelirlerini likidite sağlayıcılarına dağıtan kripto takas platformu Uniswap bu modele örnek olarak gösterilebilir.

Likidite 

DeFi’de likidite sağlama biçimi geleneksel finans sistemlerinden oldukça farklıdır. CeFi projelerinde platformlar, alıcı ve satıcıları tıpkı döviz bürolarında ya da borsalarda olduğu gibi eşleştirir. DeFi’de ise tüm alım-satım işlemleri blok zinciri üzerinde otomatik gerçekleşmez. DEX platformları genellikle işleme konu iki tarafa da önceden likidite sağlandığı ve bunların fon yatırmaya teşvik edildiği yenilikçi bir kavram olan AMM (Otomatik Piyasa Yapıcı) modelini kullanır.

Böylece işlem ücretleri yukarıda belirtildiği gibi likidite sağlayıcılar arasında paylaşılır. Likidite havuzları genellikle bir işlem çiftini simgeleyen BTC/ETH gibi iki varlıktan oluşur. Likidite sağlayıcıları, güncel fiyatlara ve oranlara göre hem BTC hem de ETH’yi eşit değerde kilitleyerek katkıda bulunmak zorundadır.

Güvenlik 

CeFi platformları güvenliği üst düzeyde tutmak için ciddi çaba gösterse de zaman zaman büyük kripto varlık hizmet sağlayıcıların hacklendiğini duyuyoruz. Yıl başında Chainalysis, 2019’un bugüne kadar en çok siber saldırı yaşanan yıl olduğunu açıkladı ancak çalınan fonların miktarı 2018’e göre ciddi ölçüde azalmıştı.

Kullanıcı fonlarını saklamayan merkeziyetsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılar için ise bu tür riskler söz konusu değil. Kullanıcıların dikkat etmesi gereken esas şey, DeFi projesinin kullandığı kod yapısı ve mutabakat algoritması. Çünkü bu platformlarda bazen yazılım hatası gibi teknik sorunlar söz konusu olabilir.

Hız 

Hem CeFi hem de DeFi sistemleri genellikle yüksek işlem hızına sahiptir ancak bu hız platforma göre değişiklik gösterebilir. Çoğu kripto varlık hizmet sağlayıcı, piyasa emirlerini neredeyse anında gerçekleştirecek performansı sunar.

Gelecek Potansiyeli 

CeFi platformları geleneksel bankacılığın dijital yansımaları olarak görülebilir. Bu platformlar potansiyellerini ortaya koydu, koymaya da devam ediyorlar. Buna karşın DeFi hâlâ emekleme aşamasında. Pek çok uzman, DeFi hizmetlerinin kademeli olarak geleneksel finans hizmetlerinin yerini alacağını ve bunların mevcut bankacılık sistemini tehdit edebilecek büyük çaplı bir devrimi başlatabileceğini öngörüyor.

Ancak bugün itibarıyla hem DeFi hem de CeFi kripto dünyasında kendine yer bulmuş durumda. İki yapı da kullanıcılara daha hızlı işlem imkânı, getiri fırsatı ve topluluk odaklı güçlü altyapılar sunuyor.

DeFi ve CeFi: Uygulama Alanları

Hem DeFi hem de CeFi spot alım-satım gibi finans hizmetleriyle ilgili geleneksel ve kripto finans işlemlerinin tüm çeşitlerine uygulanabilir. İtibari para ile kriptoya geçiş ve kriptodan itibari paraya geçiş imkânı, her iki sistemde de sunulur. Ayrıca hem DeFi hem de CeFi platformları zincirler arası hizmetler sunabilir ancak söz konusu mekanizmalar birbirinden farklıdır.

Genel olarak benzer alanlara hizmet etseler de bu iki alanın yaklaşımları farklılıklar barındırır. DeFi’ye özgü en önemli farklardan biri, varlıkların tokenize edilmesidir. Örneğin Synthetix, kullanıcıların gerçek dünyadaki varlıkları temsil eden ERC-20 tabanlı sentetik varlıklar (synth) oluşturabildiği bir DeFi ekosistemidir. Kullanıcılar zamanla sentetik varlıklar adı verilen bu varlıklara likidite sağlayabilecek ve bunları kullanarak özel bir platformlarda alım-satım işlemleri yapabilecekler. Sentetik varlıklar işlemleri daha esnek, erişilebilir ve şeffaf hâle getirme potansiyeline sahiptir.

DeFi ve CeFi: Öne Çıkan Projeler Var mı?

Her iki sektörde güçlü projeler var ancak son dönemde kullanıcıların ilgisi daha çok DeFi tarafına yönelmiş gibi görünüyor. CeFi projelerine doğrudan katılmak isteyenler, kripto platformlarının kendi tokenlerine göz atabilirler. Şu anda Binance Token (BNB), Crypto.com Coin (CRO) ve Huobi Token (HT) en çok bilinen CeFi tokenleri arasında. Ripple merkezî bir şirket olduğu için XRP’nin de bir CeFi tokeni olduğunu söyleyebiliriz.

Öte yandan, şu anda araştırılabilecek birçok DeFi projesi bulunuyor. DeFi hâlâ gelişiminin çok erken aşamasında.

Potansiyel Riskler 

DeFi tokenleri, diğer kripto varlıklara kıyasla çok daha dalgalı bir yapıya sahip. Bu durum, alanda risk seviyesinin yüksek olduğunu gösteriyor. Kaybetmeyi göze alabileceğinizden fazlasını riske atmamak, iyi bir risk yönetimi stratejisi izlemek en doğru yaklaşım olacaktır.

DeFi ile ilgili bir diğer sorun ise bu alanda dolandırıcılık ve pump ve dump vakalarının artması. Bu durumun benzeri birkaç yıl önce ICO projelerinde de yaşanmıştı. Bu nedenle bilinirliği yüksek ve güven veren DeFi projelerini araştırmanız daha uygun olabilir.

Kârlılık Üzerindeki Etkisi

DeFi tokenleri, özellikle Mart 2020’de Bitcoin’in düşüşünden sonra doğru zamanda katıldıysanız, kazanç durumunuzu olumlu yönde etkileyebilir. Örneğin bu yıl UNI, COMP, Maker, SNX ve KNC gibi tokenler oldukça iyi getiriler sağladı. Aynı durum DeFi yükselişinden faydalanan Chainlink ve Polkadot gibi projeler için de geçerli oldu. Bu yıl en popüler DeFi tokenlerinden bazılarının performansı şöyleydi:



Bitcoin (mavi çizgi), Kasım 2020 itibarıyla neredeyse üç yılın en yüksek seviyesine çıkarak çoğu DeFi tokeninden daha iyi bir performans gösterdi. LINK ve KNC ise dikkat çekici getiriler sağladı. Piyasanın hâkimi Bitcoin olsa da, DeFi tokenleri için katedilecek uzun bir yol var.

Gelecekte DeFi ve CeFi’den Neler Beklenebilir?

Finansal kriz dönemlerinde geleneksel piyasalarla düşük korelasyona sahip varlıkların önem kazanması nedeniyle hem DeFi hem de CeFi için orta vadede olumlu bir tablo söz konusu olabilir. Ayrıca hükûmetlerin müdahalesine gerek kalmadan çalışabilen blok zinciri temelli finansal hizmet çözümleri daha da öne çıkabilir.

Uzun vadede, finansal hizmetleri herkes için erişilebilir hâle getirme potansiyeli taşıyan DeFi sektörünün büyüyebileceği öngörülüyor. Ethereum’un Hisse Kanıtı’na geçişiyle ilgili gelişmeleri ve DeFi alanındaki regülasyonları izlemek bu sektöre ilgi duyanlar için faydalı olabilir. 





Bybit TR’deki gelişmeleri öğrenin:

Platformumuzu ziyaret edin.



Sosyal Medya –Twitter / X, Instagram, YouTube ve LinkedIn

Telegram kanalımıza katılın.

Sorunuz mu var? Yardım Merkezi’ni ziyaret edin.